જ્યારે પણ કોઈ ક્રિકેટ મેચ દરમિયાન વરસાદ પડે છે અથવા કોઈ અનિવાર્ય કારણોસર મેચ રોકાવી પડે છે, ત્યારે ક્રિકેટ રસિકોના મનમાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ થાય છે કે “હવે જીતવા માટે કેટલા રન બનાવવા પડશે?” અથવા “DLS પદ્ધતિ શું છે?”
જો તમે પણ ક્રિકેટના આ નિયમને સરળ ભાષામાં સમજવા માંગતા હો, તો આ આર્ટિકલ તમારા માટે છે. આજે આપણે આ લેખમાં જાણીશું કે ડકવર્થ-લુઇસ-સ્ટર્ન (DLS) પદ્ધતિ વાસ્તવમાં કેવી રીતે કામ કરે છે.
DLS પદ્ધતિ શું છે? (What is DLS Method in Cricket)
DLS નું આખું નામ Duckworth-Lewis-Stern (ડકવર્થ-લુઇસ-સ્ટર્ન) મેથડ છે. આ એક એવી ગાણિતિક પદ્ધતિ (Mathematical Formula) છે જેનો ઉપયોગ મર્યાદિત ઓવરોની ક્રિકેટ મેચોમાં (જેમ કે ODI અને T20) વરસાદ કે અન્ય કારણોથી મેચ અટકે ત્યારે ટોર્ચ રિવાઈઝ (લક્ષ્ય બદલવા) માટે થાય છે.
આ પદ્ધતિની શરૂઆત વર્ષ ૧૯૯૭માં બે બ્રિટિશ ગણિતશાસ્ત્રીઓ ફ્રેન્ક ડકવર્થ (Frank Duckworth) અને ટોની લુઇસ (Tony Lewis) દ્વારા કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ વર્ષ ૨૦૧૪માં તેમાં થોડા સુધારા કરવામાં આવ્યા અને પ્રોફેસર સ્ટીવન સ્ટર્ન (Steven Stern) નું નામ જોડવામાં આવ્યું, જેથી તેનું નામ “ડકવર્થ-લુઇસ-સ્ટર્ન” (DLS) બન્યું.
DLS પદ્ધતિની જરૂર કેમ પડે છે?
જૂના જમાનામાં જ્યારે મેચ વરસાદથી અટકતી, ત્યારે “એવરેજ રન રેટ” (Average Run Rate) પદ્ધતિનો ઉપયોગ થતો હતો. પરંતુ તેમાં એક મોટી ખામી એ હતી કે તે માત્ર રનને ધ્યાનમાં લેતી હતી, બાકી રહેલી વિકેટો (Wickets) ને ધ્યાનમાં નહોતી લેતી.
ઉદાહરણ તરીકે:
- જો ટીમ A એ ૧૦ ઓવરમાં ૧૦૦ રન બનાવ્યા હોય અને તેની ૦ વિકેટ પડી હોય, અને વરસાદ પડે.
- તો ટીમ B ને ટાર્ગેટ આપતી વખતે જૂની પદ્ધતિ ન્યાયી નહોતી બનતી.
- આ સમસ્યાને ઉકેલવા માટે DLS પદ્ધતિ આવી, જે એમ માને છે કે ક્રિકેટ ટીમ પાસે જીતવા માટે બે જ મુખ્ય સંસાધનો હોય છે: ઓવર (Overs) અને વિકેટ (Wickets).
DLS પદ્ધતિ કેવી રીતે કામ કરે છે? (How DLS Method Works)
આ પદ્ધતિ કોઈ સામાન્ય ગણિત નથી, પરંતુ તે એક ખાસ ડેટા અને કમ્પ્યુટર સૉફ્ટવેર દ્વારા કામ કરે છે. મુખ્યત્વે આ બે બાબતો પર આધાર રાખે છે:
૧. હાથમાં કેટલી વિકેટો બાકી છે?
૨. કેટલી ઓવરો રમવાની બાકી છે?
આ બંને સંસાધનોના આધારે એક ગાણિતિક ટેબલ (Resource Percentage) નક્કી કરવામાં આવે છે. જો મેચ અધવચ્ચે અટકે, તો જે ટીમ બેટિંગ કરતી હોય તેણે બાકી રહેલા સંસાધનોના આધારે નવો સ્કોર બનાવવાનો રહે છે.
મુખ્ય બાબતો:
- જો પહેલી બેટિંગ કરતી ટીમ આખી ઓવરો રમી લે, તો બીજી ટીમ માટે ટાર્ગેટ સામાન્ય રીતે ઘટે છે (જો ઓવરો ઓછી થઈ હોય તો).
- જો બીજી બેટિંગ કરતી ટીમની ઇનિંગ્સ વચ્ચે વરસાદ પડે અને ઓવરો ઘટે, તો જીતવા માટેનો લક્ષ્યાંક (Target) નવો અને ઘટેલો આપવામાં આવે છે.
DLS પદ્ધતિ સાથે જોડાયેલા કેટલાક રસપ્રદ નિયમો
- ન્યૂનતમ ઓવરો (Minimum Overs): DLS નિયમ લાગુ કરવા માટે સામાન્ય રીતે T20 ક્રિકેટમાં ઓછામાં ઓછી ૫ ઓવર અને વન-ડે (ODI) માં ઓછામાં ઓછી ૨૦ ઓવરની રમત બંને પક્ષે પૂરી થવી જરૂરી હોય છે (ટુર્નામેન્ટના નિયમો મુજબ ફેરફાર હોઈ શકે).
- સંપૂર્ણ પારદર્શિતા: આ પદ્ધતિ આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રિકેટ કાઉન્સિલ (ICC) દ્વારા માન્ય છે અને તે વિશ્વભરમાં સ્વીકારવામાં આવી છે.
નિષ્કર્ષ (Conclusion)
ટૂંકમાં કહીએ તો, ક્રિકેટમાં વરસાદ કે ખરાબ વાતાવરણને કારણે મેચનો રોમાંચ બગડે નહીં અને બંને ટીમો સાથે કોઈ અન્યાય ન થાય, તે માટે DLS (Duckworth-Lewis-Stern) પદ્ધતિ એક અત્યંત વૈજ્ઞાનિક અને ન્યાયી રસ્તો છે. આ પદ્ધતિએ આધુનિક ક્રિકેટને અનિશ્ચિતતાઓ વચ્ચે પણ ન્યાયપૂર્ણ બનાવવામાં ખૂબ મોટો ભાગ ભજવ્યો છે.
આશા છે કે આ માહિતી દ્વારા તમને DLS પદ્ધતિ વિશે સરળ ભાષામાં પૂરેપૂરી સમજ મળી ગઈ હશે. ક્રિકેટ જગતના આવા જ રસપ્રદ નિયમો અને ઇતિહાસ જાણવા માટે અમારી સાથે જોડાયેલા રહો!